కన్యక

కన్యక గురజాడ అప్పారావు 1912 సంవత్సరంలో రచించిన చిన్న పద్య కావ్యం. దాని పూర్తి పాఠం ఇదిగో ఇక్కడున్నది.

మొదటి భాగం

తగటు బంగరు చీరె కట్టి

కురుల పువ్వుల సరులు జుట్టి

నుదుట కుంకుమ బొట్టు పెట్టి

సొంపు పెంపారన్;

తొగల కాంతులు కనులు పరపగ

మించు తళుకులు నగలు నెరపగ

నడక లంచకు నడలు కరపగ

కన్నె పరతెంచెన్ రాజవీథిని.

పసిడి కడవల పాలు పెరుగులు

పళ్లెరమ్ముల పళ్ళు పువ్వులు

మోము లందున మొలక నవ్వులు

చెలగ చెలికత్తెల్ వెంట నడిచిరి.

అంత పట్టపు రాజు యెదురై

కన్నె సొగసుకు కన్ను చెదురై

మరుని వాడికి గుండె బెదురై

యిట్లు తలపోసెన్.

"ఔర ! చుక్కల నడుమ చందురు

నట్లు వెలిగెడు కన్నె ముందర

వన్నె కాంచిన నగరి సుందరు

లంద రొక లెక్కా !

"పట్టవలెరా దీని బలిమిని

కొట్టవలెరా మరుని రాజ్యం

కట్టవలెరా గండపెండెం

రసిక మండలిలో."

నాల నడమను నట్టి వీథిని

దుష్ట మంత్రులు తాను పెండెం

గట్టి కన్నెను చుట్టి నరపతి

పట్ట నుంకించెన్.

"ముట్టబోకుడు, దేవకార్యం

తీర్చి వచ్చెద, నీవు పట్టం

యేలు రాజువు, సెట్టి కూతర

నెటకు పోనేర్తున్.

చుట్టములు తన చుట్టు నిలవగ

భ్రుత్య వర్గం కాచి కొలవగ

సెట్టి కరములు మోడ్చి రాజుకు

ఇట్లు వినిపించెన్.

"పట్టమేలే రాజ ! బలిమిని

పట్టవలెనా ? నీదు సొమ్మే

కాద కన్నియ ? నీవు కోరుట

కన్న మరి కలదా వైశ్యజాతికి వన్నె ?

"గాని మన్నన జేసి మమ్ముల

బంధువర్గం, కులం పెద్దల

ధర్మమన్నది అరసి కొంచెం

దారి కనబడితే,

అగ్నిసాక్షిగ కన్నె గైకొని

ఆదరించుము మమ్ము, కానుక

లందు కొమ్మెంతంత వలసిన,

మనుచు మాజాతిన్."

నవ్వి హేళన నవ్వు, నరపతి

పల్కె, "నోహో! ధర్మ మార్గం

పట్టమేలే రాచబిడ్డకు

సెట్టి కరపడమా !

"రాజు తలచిందేను ధర్మం

రాజు చెప్పిందెల్ల శాస్త్రం

రాజులకు పేరైన పద్ధతి

కాద, గాంధర్వం ?

"తడవు చెయ్యక తల్లడిల్లక

నేడు రేపని గడువు పెట్టక,

నెమ్మి గోరితివేని, కన్నియ

నిమ్ము! లేకుంటే, పొమ్ము!

"డేగ, పిట్టను పట్టి విడుచున ?

కన్నె, యింటికి మరలి నడచున,

తెమ్ము కానుక లిమ్ము, నీవిటు

వచ్చినందాకన్,

కదల"; నంతట సెట్టి పలికెను,

"దేవకార్యం ముందు, ఆవల

రాచకార్యం కాద, రాజా !

శలవు నీవిస్తే.

"యింటి దైవం వీరభద్రుడి

దేవళానికి పోయి యిప్పుడె

పళ్లెరం సాగించి వత్తును,

పైని తమ చిత్తం !"

"మంచిదే, మరి నడువు, మేమును

తోడ వత్తుము, దేవళంలో

అగ్ని సాక్షిగ కన్యకను మే

మందుకొన గలము."

రెండవ భాగం

నాడు గుడిలో మండె గుండం

మంట మింటిని ముట్టి యాడగ,

కన్న నరపతి గుండె దిగులై

పట్టు విడ జొచ్చెన్.

భక్తి పరవశ మైన మనసున

దుర్గ నప్పుడు కొలిచి, కన్యక

ముక్తి వేడుచు వూడ్చి నగలను

శక్తి కర్పించెన్.

దుర్గ కొలనున గ్రుంకి పిమ్మట

రక్త గంధం రక్త మూల్యం

దాల్చి, గుండం చుట్టు నిలిచిన,

జనుల కిట్లనియెన్ !

"అన్న లారా తండ్రులారా

ఆలకించం డొక్క విన్నప

మాలు బిడ్డల కాసు కొనుటకు

ఆశలే దొక్కొ కులము లోపల ?

"పట్టమేలే రాజు అయితే

రాజు నేలే దైవ ముండడొ ?

పరువు నిలపను పౌరుషము మీ

కేల కలగదొకో ?

"విద్య నేర్చినవాడు విప్రుడు

వీర్య ముండిన వాడు క్షత్రియు

డన్న పెద్దల ధర్మ పద్ధతి

మరచి, పదవులకై

"ఆశ చేయక, కాసు వీసం

కలిగి వుంటే చాలు ననుకొని,

వీర్య మెరుగక, విద్య నేర్చక

బుద్ధి మాలినచో,

కలగవా యిక్కట్లు ? మేల్కొని,

బుద్ధి బలమును బాహు బలమును

పెంచి, దైవము నందు భారం

వుంచి, రాజులలో

"రాజులై మను డయ్య !" ఇట్లని

కన్య నరపతి కప్పుడెదురై

నాలు గడుడులు నడిచి ముందుకు

పలికె నీ రీతిన్.

"పట్టపగలే, వీధిని

పట్టబోరే జార చోరులు,

పట్టదలచితి వింక నీవొక

పట్టమేలే రాజువట !

"కండకావర మెక్కి నీవీ

దుండగము తలపెట్టినందుకు

వుండదా వొక దైవమంటూ,

వుండి వూర్కొనునా ?

"కులం పెద్దలు కూడి రదుగో !

అగ్నిసాక్షికి అగ్ని అదుగో !

కన్ను కోరిన కన్నె యిదుగో !

జాల మేలిక్కో ?

"పట్టమేలే రాజువైతే

పట్టు నన్నిపు" డనుచు కన్యక

చుట్టి ముట్టిన మంట లోనికి

మట్టి తా జనియన్ !

పట్టమేలే రాజు గర్వం

మట్టి గలిసెను, కోట పేటలు

కూలి, నక్కల కాటపట్టయి

అమరె,

యెక్కడైతే కన్య, మానం

కాచుకొనుటకు మంట గలిసెనొ

అక్కడొక్కటి లేచె సౌధము

ఆకసము పొడుగై.

పట్టమేలే రాజు పోయెను,

మట్టి కలిసెను కోట పేటలు,

పదం పద్యం పట్టి నిలిచెను

కీర్తులపకీర్తుల్.